Harezm Türkçesi ve Harezm Eserleri

Harezm Türkçesi ve Harezm Eserleri

XI. yüzyıl sonlarında Harezm bölgesinde kurulan Türk devleti olarak bilinmektedir. Bu bölgede yazı dili olarak kullanılan Türkçeye de Harezm Türkçesi denilmektedir. Büyük Selçuklu Devletinin valileri tarafından yönetilen bu bölge; Vali Anuştegin‘in oğlu Kutbeddin Muhammed Harezmşah tarafından bağımsız bir devlet olarak ilan edildi.

 

Aral gölünden Doğu İran ve Horasan‘a kadar geniş topraklarda hüküm süren Harezmşahların Türk dünyasına en büyük katkısı batıya doğru yayılmak isteyen Moğol akınlarını bir müddet geciktirmeye muvaffak olmalarıdır. Harezmşahların son ve en ünlü hükümdarı Celaleddin Harezmşah 1230 yılında vefat edince Harezmşahlar Devleti de son buldu.

 

Aral gölü çevresinde özellikle Hive merkez olan Harezm Türkçesi, lehçe itibariyle daha çok Kanklı – Kıpçak ve Oğuz unsurlarına dayanır. Harezm Türkçesi yazı dili Harezm‘in kuzeyindeki Altın Ordu (Orda) bölgesinde yazı dili olarak kabul edilmiştir.

 

Harezm Eserleri

Harezm Türkçesinden kalan önemli eserler şunlardır:

 

Divan-ı Hikmet

Ünlü Türk mutasavvıfı Ahmet Yesevi‘ye ait hikmetlerin toplandığı bir eserdir. Eser, sözlü rivayetlerle uzanagelmiş ve kendi devrinde yazıya geçirilmemiş olduğu için Harezm Türkçesinin özelliklerini tam olarak taşımaz.

 

Diğer Eserler

Kıssasul Enbiya (yazarı Nasır Rabguzi), Nehcü’l Feradis (yazarı Mahmud bin Ali es-Sarayi ve’l-Kerderi), Mi’rac-name (Melik Bahşı tarafından kopya edilmiştir), Muinü’l-Mürid (Şeyh Şerif Hoca tarafından yazılmıştır), Muhabbet-name (Harezmi tarafından yazılmıştır).

 

Orta Türkçenin bu iki döneminden sonra, özellikle Türk milletinin doğudaki ana yurtlarından ayrılarak Hazar denizinin kuzeyinden ve güneyinden, kuzey ve batıya (güney – batı) doğru gitmeleri ve yeni kültür merkezlerinin meydana gelmesi sonucu farklı lehçeler, yazı dilleri meydana gelmiştir. Bu sebeple Türk dili daha XII. ve XII. yüzyıldan itibaren Kuzey – Doğu Türkçesi ve Batı Türkçesi diye adlandırdığımız iki ana kola ayrılmıştı.

 

Kaynaklar:

İnce, Yılmaz; Demirayak, Osman; Kılıçoğlu, Adem; Türk Dili ve Kompozisyon Bilgileri, Trabzon, 2009

Bir önceki yazımız olan Uygurca Türk Yazı Dilinin Tarihi Gelişimi başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.

Share

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir